Huyện Lý Sơn, còn gọi là Cù Lao Ré, là huyện đảo được tách ra từ huyện Bình Sơn của tỉnh Quảng Ngãi theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ Việt Nam năm 1992 và trở thành huyện đảo tiền tiêu từ khi đó. Nói về huyện đảo này, nhân dân địa phương có ca dao thủy trình:
"Trực nhìn ngó thấy Bàn Than; Ba hòn lao Ré nằm ngang Sa Kỳ "

Địa lý:
Diện tích của huyện là khoảng 9,97 km² nhưng dân số lại lên đến con số hơn 20.000 người. Gồm 2 đảo: đảo Lớn và đảo Bé. Huyện được chia làm 3 xã: An Vĩnh, An Hải và An Bình (đảo Bé). Hòn đảo là vết tích còn lại của một núi lửa đã tắt từ thời tiền sử.

Kinh tế:
Người dân trên đảo sống nhờ vào đánh bắt hải sản và trồng tỏi. Tuy nhiên, việc khai thác cát ven bờ biển để trồng tỏi và hành đã gây ra những thiệt hại không nhỏ do hiện tượng xâm thực.
Câu chuyện
Vào nửa đầu thế kỷ 17, Chúa Nguyễn tổ chức "đội Hoàng Sa" lấy người từ xã An Vĩnh, huyện Bình Sơn, phủ Quảng Ngãi ra quần đảo Hoàng Sa thâu lượm hàng hóa, khí cụ trên các tàu mắc cạn và đánh bắt hải sản quí hiếm mang về dâng nộp. [1]

Du lịch:
Tỉnh Quảng Ngãi đã khai trương tuyến du lịch "biển đảo Lý Sơn" vào ngày 28 tháng 4 năm 2007. Du khách từ thành phố Quảng Ngãi đi theo quốc lộ 24B về cảng Sa Kỳ, sau đó ra đảo bằng tàu cao tốc và thuê xe máy để đến các di tích trên đảo. Khi lưu trú trên đảo, du khách sẽ được thưởng thức các món hải sản và các đặc sản gỏi tỏi, gỏi cá cơm và đồn đột.
Trên đảo có hai di tích quốc gia: đình làng An Hải (di tích liên quan đến hải đội Hoàng Sa bên trên) và Chùa Hang. Các di chỉ văn hóa Sa Huỳnh cũng đã được tìm thấy trên đảo, như suối Chình, xóm Ốc và đặc biệt là các dấu vết của văn hóa Chăm Pa. Và 24 chùa, am.
Ngày 13 tháng 07 năm 2007, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ngãi đã ra quyết định công nhận Tuyến du lịch biển đảo Lý Sơn gồm các điểm du lịch tại huyện Lý Sơn theo các tuyến: Chùa Hang, Đình làng An Hải, Chùa Đục, Miệng núi Lửa, di tích lịch sử Hải đội Hoàng Sa - Trường Sa, Âm linh tự và một số nhà cổ tại huyện Lý Sơn.[2]
Huyện đảo được mệnh danh là "Vương quốc tỏi" vì đặc sản gỏi tỏi.

Lý Sơn - đảo tiền tiêu

(ANTĐ) - Lý Sơn là một huyện đảo của tỉnh Quảng Ngãi, nằm cách bờ ngót 30km, với diện tích gần 10km2 và là nơi định cư của hơn 20.000 dân. Giữa gió ngàn Biển Đông, nên dân Lý Sơn chủ yếu sinh sống bằng nghề biển và một phần bằng nghề trồng tỏi, trồng hành. Hành, tỏi Lý Sơn nổi tiếng thế giới bởi hương vị độc đáo của tinh dầu và tác dụng phòng chống nhiều loại bệnh tật như kết luận của các nhà khoa học Pháp và Trung Quốc.

 

Một góc đảo Lý Sơn

 

 Quy trình và kinh nghiệm trồng tỏi Lý Sơn, được truyền từ đời này sang đời khác và hoàn toàn khác biệt với kinh nghiệm mọi nơi trên trái đất. Lý Sơn là một hòn đảo tiền tiêu của Tổ quốc giữa Biển Đông, là nơi rất gần với Hoàng Sa và Trường Sa. Thời gian gần đây, bè bạn thế giới và nhân dân cả nước biết đến Lý Sơn như là nơi còn lưu lại nhiều nhất, phong phú nhất, xác thực nhất những bằng chứng lịch sử về chủ quyền của Việt Nam với quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Những bằng chứng vật thể và phi vật thể còn lưu lại hàng trăm năm qua tại Lý Sơn đã chứng tỏ Hoàng Sa và Trường Sa là một phần lãnh thổ thiêng liêng, không thể tách rời của Tổ quốc.

 Hoàng Sa, Trường Sa đã được cha ông canh giữ, bảo vệ và truyền lại cho chúng ta. Những cống hiến hy sinh bảo vệ chủ quyền hai quần đảo đó gắn liền với lớp lớp các thế hệ ngư dân đảo Lý Sơn. Để đến hôm nay, truyền thống đó đã đi vào đời sống tâm linh, trở thành phong tục tập quán, đọng lại trong thơ ca và là niềm tự hào của dân tộc, của mỗi dòng họ, của toàn dân đảo Lý Sơn.

Giữa tháng 3-2009, dòng họ Đặng của đảo Lý Sơn, một dòng họ chuyên sống bằng nghề biển đã cống hiến cho Nhà nước Tờ lệnh điều động ngư dân Lý Sơn, xung lính đội Bắc Hải để đi ra Trường Sa, Hoàng Sa, canh giữ biển trời Tổ quốc. Đây là một Tờ lệnh, được dòng họ Đặng lưu giữ 175 năm, qua 6 đời, tại nhà thờ họ tộc. Kết quả giám định, dịch thuật và nghiên cứu cho thấy Tờ lệnh có từ năm 1834 đời Minh Mạng thứ 15. Nội dung Tờ lệnh được lược dịch: “Quan Bố án, Quảng Ngãi cấp chiếu thừa lệnh của Bộ binh, sắc chỉ của Bộ, dự hành phát 3 chiếc thuyền, tu bổ vững chắc, phái viên cùng thủy quân… đi nhanh đến xứ Hoàng Sa.

 

Tượng đài đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải tại đảo Lý Sơn

 

Tuân lệnh này quyết định 3 thuyền cùng các vật dụng của thuyền ra đi trong năm nay (1834). Phái cho Võ Văn Hùng tuyển chọn người am hiểu, thành thục đường biển…; ông Đặng Văn Siểu kham việc tài công. Đoàn binh cùng Võ Văn Hùng đồng đến Hoàng Sa làm việc công”… Theo đó, chính quyền tỉnh Quảng Ngãi, thừa lệnh Vua đã quyết định điều động 24 ngư dân đảo Lý Sơn, có kinh nghiệm đi biển, chuẩn bị 3 thuyền chắc chắn với đầy đủ lương thực, nhằm mùa gió lặng vào tháng 2, tháng 3, để đi ra Hoàng Sa, Trường Sa canh gác biển trời Tổ quốc. Một trong những người lính ra đi năm đó thuộc dòng họ Đặng, được giao nhiệm vị làm tài công.

 Vì vậy mà con cháu họ Đặng đã coi Tờ lệnh như là báu vật thiêng liêng và giữ gìn qua nhiều thế hệ. Giờ đây, Tờ lệnh đã trở thành tài sản quốc gia, được Nhà nước lưu giữ, sử dụng như là một bằng chứng lịch sử hiển nhiên khẳng định chủ quyền Việt Nam đối với Hoàng Sa, Trường Sa hàng trăm năm trước.

Sự kiện ngư dân đảo Lý Sơn xung lính trong hải đội Bắc Hải để tuần tra canh giữ Hoàng Sa, Trường Sa được mô tả đậm nét trong rất nhiều văn kiện lịch sử: Trong một tài liệu viết năm 1768, Đô đốc người Pháp tên là D’Estaing, người nhận nhiệm vụ nghiên cứu kế hoạch tấn công nước ta lúc đó đã viết rằng: “Việc đi lại giữa các quần đảo Paracel (Hoàng Sa) và đất liền còn khó khăn hơn việc đi lại giữa biển khơi.

Thế mà các thuyền nhỏ của xứ này thường qua lại vùng quần đảo”. Trong Phủ biên Tạp lục (1776) Lê Quý Đôn ghi rõ: “Trước họ Nguyễn đặt đội Hoàng Sa 70 suất, lấy người xã An Vĩnh (đảo Lý Sơn) sung vào, cắt phiên, mỗi năm, cứ tháng 2 nhận giấy sai đi, mang lương thực đủ ăn 6 tháng, đi bằng 5 chiếc thuyền câu nhỏ, ra biển 3 ngày, 3 đêm thì đến đảo”… Tất cả các nguồn tư liệu đều khẳng định quê của lính đảo Hoàng Sa năm ấy phần lớn thuộc xã An Vĩnh, huyện Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi.

Minh chứng cho điều này, ngày nay dân đảo Lý Sơn còn duy trì một lễ hội truyền thống vào tháng 3 hàng năm gọi là “Lễ khao lề thế lính” nhằm tôn vinh sự cống hiến hy sinh và cầu chúc cho hương hồn lính đảo Hoàng Sa - Trường Sa bất tử. Theo các tài liệu lịch sử và các nhà nghiên cứu, đây là lễ hội có cội nguồn từ hơn 300 năm trước đây. Hàng năm, dân đảo Lý Sơn tuyển chọn con em mình cho đội Bắc Hải đi Hoàng Sa, Trường Sa. Phần lớn, đây là những cuộc ra đi không có ngày trở lại.

Vì thế, giờ chia tay lên đường làm nghĩa vụ quốc gia cũng là lúc vĩnh biệt người thân. Dân đảo Lý Sơn tổ chức lễ khao lề thế lính để đưa tiễn con em mình tòng quân, đồng thời cũng là lễ tế những người đã hy sinh. Nơi diễn ra hàng trăm cuộc chia ly xúc động đó chính là Đình An Vĩnh. Theo lệnh vua, trước lúc lên đường ngoài vũ khí, lương thực, phương tiện đi biển, mỗi người lính còn được cấp 2 chiếc chiếu, 7 sợi dây mây, 7 thanh tre và một thẻ bài ghi tên tuổi, quê hương, đơn vị của người chiến sĩ. Phòng khi bất trắc, rủi ro, đồng đội sẽ bó xác người xấu số, kèm theo thẻ bài và thả trôi trên biển.

Hy vọng mong manh sóng gió sẽ đưa được hài cốt người chiến sĩ trôi dạt vào đất liền, tại một miền quê nào đó, để được nhân dân cưu mang, an táng trong lòng đất Mẹ.

Mãi đến bây giờ, trong nỗi niềm của người dân đảo Lý Sơn vẫn còn vang vọng những câu ca bi tráng:

Hoàng Sa trời nước mênh mông

Người đi thì có mà không thấy về

Hoàng Sa mây nước bốn bề

Tháng ba khao lề thế lính Hoàng Sa

Hoàng Sa đi có về không

Lệnh Vua sai phải quyết lòng ra đi        

PGS-TS Nguyễn Hòa Bình